Egeltelling 18 tot en met 20 september: waarom niet-doelsoorten bepalen wat u tegen ratten en muizen mag inzetten

Van 18 tot en met 20 september 2026 vraagt Zodion Zoogdieronderzoek Nederland iedereen om egels door te geven. Dat lijkt een tuinonderwerp, maar het raakt direct aan plaagdierbeheersing. De egel is namelijk een beschermde soort. Waar beschermde dieren rondlopen, gelden andere regels voor vallen, gif en vangmiddelen. In dit artikel leest u wat er speelt, welke dieren wel en niet beschermd zijn, wat de regels over lijmvallen precies zeggen en hoe u op uw terrein voorkomt dat u het verkeerde dier vangt.

Wat er deze week gebeurt

Op 15 september 2026 kondigde Zodion Zoogdieronderzoek Nederland via Nature Today de jaarlijkse Egeltelling aan. Die vindt plaats op 18, 19 en 20 september. Iedereen kan meedoen. Ziet u een egel in uw tuin, dan geeft u dat door via Tuintelling.nl. Ziet u er een buiten uw tuin, dan gaat de melding naar Waarneming.nl. Ook nul egels doorgeven is nuttig, en waarnemingen van dode egels tellen mee.

Het doel is een beter beeld van waar de egel in Nederland voorkomt. In sommige gebieden komen vrijwel geen meldingen binnen. De organisatie wil weten of daar echt geen egels zitten of dat er simpelweg minder wordt gekeken.

Zodion benoemt daarbij twee dingen die voor ons vak relevant zijn. Ten eerste dat egels per nacht flinke afstanden afleggen en niet op een plek blijven. Ten tweede dat het leefgebied van de egel krimpt, waardoor tuinen en groen rond gebouwen belangrijker worden.

Waarom een egeltelling met plaagdierbeheersing te maken heeft

Een egel zoekt hetzelfde als een rat of muis. Dekking, warmte en voedsel. Dat betekent dat u hem tegenkomt op precies de plekken waar wij vallen en voerkisten zetten. Onder een stapel pallets. Achter de afvalcontainers. In de begroeiing langs een hek. Onder een blokhut of een buitenopslag.

Omdat de egel per nacht kilometers aflegt, kunt u er niet van uitgaan dat hij op uw terrein niet voorkomt omdat u er nooit een hebt gezien. Hij loopt er misschien elke nacht doorheen terwijl u er niet bent.

Dat maakt de vraag concreet. Een middel of een val die niet onderscheidt welk dier hij vangt, vangt vroeg of laat het verkeerde dier. In ons vak heet dat bijvangst. Bijvangst is niet alleen vervelend. Het kan ook een overtreding zijn.

Welke dieren zijn beschermd en welke niet?

Dit is het punt waar in de praktijk de meeste misverstanden ontstaan. Niet alle knaagdieren zijn vogelvrij en niet alle knaagdieren zijn beschermd.

In bijlage IX van het Besluit activiteiten leefomgeving staan de soorten van nationaal belang. Dat zijn soorten die in Nederland extra bescherming krijgen. Op die lijst staan onder andere de egel, de steenmarter, de eekhoorn, de bunzing, de wezel, de hermelijn, de vos, het konijn en de haas.

Opvallend voor ons vak: op die lijst staan ook de bosmuis, de veldmuis, de huisspitsmuis, de dwergmuis, de aardmuis, de rosse woelmuis en de woelrat.

De huismuis staat er niet op. De bruine rat en de zwarte rat staan er ook niet op. Dat zijn de soorten waar plaagdierbeheersing zich in gebouwen normaal gesproken op richt.

Het verschil is dus groot en het zit in de determinatie. Een muis in een keukenkast is meestal een huismuis. Een muis in een schuur aan de rand van een weiland kan een bosmuis of een veldmuis zijn. Die is beschermd. Wie zonder determinatie vallen zet, weet niet wat hij vangt.

Wat de regels zeggen over lijmvallen

Lijmvallen en lijmplanken zijn het duidelijkste voorbeeld van een niet-selectief middel. Een lijmplank kiest niet. Alles wat erop stapt blijft plakken. Dierenopvangcentra melden onder meer vogels en vleermuizen die op een lijmplank terechtkwamen.

De staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur zette de regels op 26 mei 2025 in antwoord op Kamervragen op een rij. Kort samengevat komt het hierop neer.

Buiten gebouwen is het verboden om lijm bij u te hebben als aangenomen kan worden dat u die gebruikt voor het vangen of doden van dieren. Dat staat in artikel 11.72 van het Besluit activiteiten leefomgeving. Provincies kunnen daar met maatwerkregels van afwijken.

Binnen gebouwen is gebruik toegestaan zonder omgevingsvergunning, maar alleen onder twee harde voorwaarden. U moet kunnen uitsluiten dat beschermde soorten worden gevangen of gedood. En het gebruik mag geen onnodig lijden veroorzaken.

Die tweede voorwaarde is in de praktijk het struikelblok. Artikel 11.28 van datzelfde besluit bepaalt dat iedereen die een in het wild levend dier vangt of doodt, moet voorkomen dat het dier onnodig lijdt. De NVWA stelt daarom bij het aantreffen van een rat of muis op een lijmplank een proces-verbaal op. In 2024 gebeurde dat 98 keer. In 2025 waren het er tot 1 mei al 33. De staatssecretaris noemt daarbij horeca en detailhandel als plekken waar lijmvallen het meest worden aangetroffen.

Tegelijk is de verkoop van lijmvallen niet verboden. Ze liggen dus gewoon in webshops. Dat is precies waar ondernemers in de fout gaan. Iets kunnen kopen betekent niet dat u het mag gebruiken.

Wat dit betekent voor horeca, winkels en voedselbedrijven

Voor een horecaondernemer met muizen is de verleiding groot. Een lijmplank is goedkoop, ligt snel in huis en lijkt iets te doen. De praktijk is anders.

Ten eerste loopt u een handhavingsrisico. Een NVWA-inspecteur die een levend of dood dier op een lijmplank aantreft, maakt proces-verbaal op. Dat komt bovenop een eventuele constatering over hygiene of wering.

Ten tweede lost het niets op. Een lijmplank vangt een deel van de dieren die erlangs lopen. De bron blijft. De opening waar de muizen binnenkomen blijft. Het voedsel dat ze aantrekt blijft. U vangt symptomen.

Ten derde is er een reputatierisico. Beeldmateriaal van een dier op een lijmplank in een publieke ruimte is slecht nieuws dat zich snel verspreidt.

Werkt u volgens HACCP, dan telt nog iets mee. HACCP is het systeem waarmee voedselbedrijven risico’s voor de voedselveiligheid beheersen. Daarin hoort te staan welke maatregelen u neemt tegen plaagdieren en waarom. Een maatregel die in strijd is met de regels hoort daar niet in thuis.

Wat IPM in de praktijk betekent

IPM staat voor Integrated Pest Management. Het is geen keurmerk maar een werkvolgorde. Professionele plaagdierbeheersers zijn wettelijk verplicht die volgorde aan te houden. Sinds 2017 geldt dat voor het bestrijden van ratten en muizen buiten gebouwen. Sinds 2023 geldt het ook binnen gebouwen.

De volgorde is als volgt.

Eerst kijken we naar de oorzaak. Waarom is deze plek aantrekkelijk? Dan volgen wering en hygiene. Openingen dicht, voedsel weg, afval afgesloten, water weg, schuilplaatsen beperken.

Werkt dat niet, dan komen niet-chemische middelen in beeld. Klapvallen bijvoorbeeld. Die zijn in tegenstelling tot lijmvallen wel toegestaan voor zowel bedrijven als particulieren, omdat ze direct doden.

Pas als dat ook niet volstaat of als de volksgezondheid in gevaar is, mag een gecertificeerde plaagdierbeheerser chemische middelen inzetten. Dat mag alleen binnen het IPM-kader.

Deze volgorde is er niet alleen voor het milieu. Hij beperkt ook de kans op bijvangst. Elke stap eerder in de rij treft minder dieren die u niet bedoelde te treffen.

Wat u op uw terrein zelf kunt controleren

De belangrijkste winst zit in terreininrichting. Dat kost meestal geen bestrijdingsmiddel en het werkt jaren door.

Loop uw buitenterrein eens langs met deze vragen.

Liggen er pallets, banden, bouwmateriaal of kratten los op de grond? Dat is dekking voor ratten en tegelijk een slaapplaats voor een egel. Zet opslag op een rek en houd de onderkant vrij, zodat u eronder kunt kijken.

Staat er begroeiing tot tegen de gevel? Ratten lopen graag onder dekking langs muren. Een vrije strook van ongeveer een halve meter langs de gevel maakt hun route zichtbaar en minder aantrekkelijk.

Staan afvalcontainers gesloten en op een verharde ondergrond? Blijft er voer of restafval naast staan? Dat is de meest voorkomende oorzaak van rattenactiviteit op bedrijfsterreinen.

Ligt er ergens permanent voedsel voor dieren? Voerbakken voor katten, kruimels rond een rookplek, restanten bij een laadperron. Voedsel dat er voor het ene dier ligt, trekt het andere aan.

Staan er vallen of voerkisten van een vorige leverancier die niemand meer controleert? Verwijder die. Een niet gecontroleerde val is een risico en geen maatregel.

Zo verkleint u de kans op bijvangst

Bij een professionele aanpak zijn dit de vaste aandachtspunten.

Vallen horen in een afsluitbare kist of behuizing die alleen toegang geeft aan het doeldier. Een losse klapval op de grond buiten is een risico voor vogels, egels en huisdieren.

Vallen horen op vaste, geregistreerde punten te staan en met een vaste frequentie te worden gecontroleerd. Een gevangen dier mag niet dagenlang blijven liggen.

Determineer voordat u bestrijdt. Uitwerpselen, loopsporen, knaagschade en vraatsporen verschillen per soort. Bij twijfel buiten in het groen is een cameracontrole van een paar nachten vaak sneller dan gokken.

Leg vast wat u doet. Welke middelen, waar, wanneer, met welk resultaat. Dat is voor een audit nodig en het maakt zichtbaar of uw aanpak werkt of alleen maar doorloopt.

Gebruik buiten geen lijm. Gebruik binnen geen lijm zolang u niet kunt uitsluiten dat er beschermde dieren komen.

Wat u thuis kunt doen

Voor particulieren is de boodschap eenvoudiger. Egels en plaagdierbeheersing gaan prima samen zolang u twee dingen scheidt.

Houd voedsel binnen en afval dicht. Dat is wat ratten en muizen aantrekt. Een egel komt voor insecten, slakken en wormen en niet voor uw afval.

Wilt u egels ruimte geven, dan helpt een opening onder in de schutting. Zodion wijst daar in de aankondiging expliciet op. Een tuin zonder doorgang is voor een egel een doodlopende weg.

Zet geen gif neer. Particulieren mogen buiten geen rattengif gebruiken. Bovendien komt gif ook bij dieren terecht waar het niet voor bedoeld is. Wij schreven daar eerder over in Rattengif komt vaak terecht bij egels en uilen.

Controleer uw tuin voordat u gaat maaien, snoeien of een bladhoop opruimt. Egels nestelen graag onder takkenbossen en bladeren, zeker richting de winterrust.

Wanneer is professionele hulp verstandig?

Een enkele muis in het najaar of een rat die eenmalig langsloopt, wijst niet meteen op een plaag. Inspectie is wel verstandig in deze situaties.

U ziet herhaald uitwerpselen, loopsporen, graafgaten of knaagschade. U ziet overdag een rat. U bent een voedselbedrijf en ziet sporen in een ruimte waar voedsel ligt. U weet niet welke soort u voor u hebt. Of u hebt maatregelen genomen en de activiteit gaat gewoon door.

Bij een inspectie kijken wij eerst naar de oorzaak en naar de soort. Daarna volgt een plan voor wering en beheersing dat past bij uw pand, uw terrein en de dieren die er echt voorkomen. U krijgt daar een rapportage bij. Meer over onze aanpak leest u op Werkwijze en in Wat is IPM?

Lees ook: Egels in de tuin, Rattenbestrijding, Muizenbestrijding en Plaagdierbeheersing voor bedrijven.

Bronnen: Nature Today en Zodion Zoogdieronderzoek Nederland, 15 september 2026 (Egel gezien? Geef het door tijdens de jaarlijkse Egeltelling op 18, 19 en 20 september). Antwoord van staatssecretaris Rummenie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur op Kamervragen van het lid Kostic over het gebruik van lijmvallen voor ratten en muizen, Aanhangsel Handelingen 2024 tot 2025 nummer 2299, ontvangen 26 mei 2025. Informatiepunt Leefomgeving, Soorten dieren en planten van nationaal belang, bijlage IX Besluit activiteiten leefomgeving. Foto: Joerg Hempel, CC BY-SA 2.0 DE, via Wikimedia Commons (File:Erinaceus europaeus LC0119.jpg).